مداومت در مصرف الکل به مقادیر زیاد، باعث سرکوب شدید عملکرد سیستم ایمنی (Immunosuppression) میشود. ریههایی که از پشتیبانی کامل ماکروفاژها و سلولهای ایمنی محروم شدهاند، به بستری مستعد برای رشد باکتریها و ویروسها تبدیل شده و فرد را در معرض خطر بالای ابتلا به ذاتالریه (Pneumonia) قرار میدهند.
اما خطر فوری و اورژانسیتری که مصرفکنندگان را تهدید میکند، سندرومی به نام «پنومونی ناشی از آسپیراسیون» است. یکی از واکنشهای طبیعی بدن به مسمومیت الکلی، بروز حالت تهوع و استفراغ شدید است. از آنجا که الکل یک مضعف سیستم عصبی مرکزی است، رفلکسهای طبیعی بدن (مانند سرفه برای پاکسازی گلو) در حالت مستی از کار میافتند. اگر فرد در این حالت استفراغ کند، اسید معده و تکههای هضمنشده غذا به جای ورود به مری، تصادفاً به مجاری تنفسی و ششها (آسپیراسیون) راه پیدا میکنند. این اتفاق باعث سوختگی شیمیایی بافت ریه و عفونت حاد میشود که با سرفههای شدید و افت اکسیژن خون همراه است. چنانچه این پدیده در حین خواب رخ دهد، میتواند در عرض چند دقیقه منجر به خفگی کامل و مرگ قطعی فرد شود.
پژوهشهای بالینی نشان میدهند که سوءمصرف مواد، به ویژه ترکیب مصرف افراطی الکل با استعمال دخانیات (سیگار و قلیان)، یک اثر همافزایی (Synergistic) مخرب بر ریهها دارد. مهمترین پیامد این ترکیب، ابتلا به بیماری انسداد مزمن ریوی (COPD) است. در این بیماری پیشرونده، کارکرد ریهها و مجاری تنفسی برای همیشه مختل شده و عمل ساده دم و بازدم به یک چالش طاقتفرسا تبدیل میشود؛ تا جایی که فرد در انجام کارهای روزمره مانند بالا رفتن از پلهها یا حتی لباس پوشیدن دچار تنگی نفس شدید میگردد.
بیماری انسداد مزمن ریوی در واقع یک چتر واژگانی برای دو اختلال مجزا اما مرتبط است که معمولاً به طور همزمان در فرد بیمار بروز میکنند:
برونشیت مزمن (التهاب مجاری هوایی): در این حالت، نایژکها و مجاری تنفسی دچار التهاب دائمی میشوند. واکنش بدن به این التهاب، ترشح بیش از حد و غیرطبیعی ماده مخاطی (خلط) است. نتیجه این فرآیند، سرفههای مزمن و خلطدار است که تنفس را دشوار کرده و باعث دردهای قفسه سینه میشود.
آمفیزم (تخریب بافت اسفنجی): در آمفیزم، ساختار فیزیکی ریه مورد حمله قرار میگیرد. کیسههای هوایی (آلوئولها)، نایژکها و نایژهها خاصیت ارتجاعی و انعطافپذیری خود را از دست میدهند. دیواره این کیسهها به تدریج پاره و تخریب میشود، در نتیجه هوای کهنه در ریه محبوس شده و فضای کافی برای ورود اکسیژن تازه باقی نمیماند.
باید تأکید کرد که آسیبهای ساختاری ناشی از آمفیزم و برونشیت مزمن دائمی و غیرقابل برگشت است و علم پزشکی تاکنون دارویی برای ترمیم بافت مرده ریه ابداع نکرده است.
روند پیشرفت این بیماری تدریجی است. علائم اولیه معمولاً از دهه ۴۰ زندگی در افراد سیگاری بروز پیدا میکند و در دهههای ۶۰ تا ۷۰ زندگی به اوج و مرحله ناتوانکننده خود میرسد. با این حال، در افرادی که درگیر مصرف الکل نیز هستند، این روند تخریبی با سرعت و شدت بسیار بیشتری طی میشود. علائم هشداردهنده این بیماری عبارتند از:
تنگی نفس مزمن (حتی در زمان استراحت)
خسخس سینه در هنگام تنفس
خستگی مفرط، بیحالی و کسالت دائمی
اختلالات شدید خواب ناشی از آپنه یا سرفه
سردردهای صبحگاهی (به دلیل تجمع دیاکسید کربن در خون)
کبودی (سیانوز) در لبها و بستر ناخنها به دلیل کمبود اکسیژن
یک نکته مهم آماری: اصلیترین عامل ابتلا به بیماری COPD دود سیگار است، اما تحقیقات نشان میدهد در میان افراد مبتلا به سوءمصرف مواد که همزمان سیگار و الکل مصرف میکنند، زنان به دلیل تفاوتهای فیزیولوژیک و آناتومیک ریهها، با سرعت و شدت بسیار بیشتری نسبت به مردان به برونشیت مزمن و آمفیزم مبتلا میشوند.
اگرچه بیماری انسداد مزمن ریوی درمان قطعی ندارد، اما مداخلات پزشکی میتوانند به کاهش علائم آزاردهنده، بهبود کیفیت زندگی و جلوگیری از تخریب بیشتر ریه کمک کنند. استانداردهای مراقبتی شامل موارد زیر است:
۱. توقف کامل و فوری مصرف مواد: مهمترین و حیاتیترین گام، قطع مطلق مصرف دخانیات و نوشیدنیهای الکلی است تا از التهاب بیشتر جلوگیری شود.
۲. اکسیژندرمانی: استفاده از دستگاههای اکسیژنساز خانگی برای جبران هیپوکسی (کمبود اکسیژن) و جلوگیری از فشار بر قلب.
۳. تجویز داروهای برونکودیلاتور (گشادکننده برونش): استفاده از داروهای استنشاقی، شربتها یا قرصهایی که مجاری هوایی را موقتاً گشاد میکنند تا تنفس تسهیل شود.
۴. کورتیکواستروئیدهای استنشاقی: برای کاهش التهاب مزمن در مجاری تنفسی (صرفاً با تجویز و نظارت پزشک متخصص).
۵. توانبخشی ریوی و تمرینات تنفسی: یادگیری تکنیکهای صحیح تنفس (مانند تنفس با لبهای غنچه شده) برای خروج هوای محبوس در ریهها.
۶. ورزشهای سبک و هوازی: انجام فعالیتهای بدنی ملایم تحت نظر متخصص برای حفظ استقامت عضلات درگیر در فرآیند تنفس.
