آمارها در زمینه همپوشانی اسکیزوفرنی و اعتیاد بسیار تکاندهنده است. بر اساس نتایج یک پژوهش گسترده بالینی، تقریباً نیمی از ۱۲۰۰ بیمار مبتلا به این اختلال در مطالعه، دارای سابقه سوءمصرف مواد بودهاند. دادههای اپیدمیولوژیک نشان میدهد که احتمال ابتلای این بیماران به بیماری اعتیاد، سه برابر بیشتر از افراد عادی جامعه است.
در میان این بیماران، موادی که بیشترین پتانسیل سوءمصرف را دارند شامل کوکائین، الکل و فرآوردههای کانابیس (حشیش و ماریجوانا) هستند. این ترکیبات مستقیماً سیستم پاداش مغز را دستکاری کرده و در بیماران مستعد، به عنوان یک کاتالیزور خطرناک عمل میکنند.
اسکیزوفرنی به عنوان یک اختلال پیشرونده در ارتباط با واقعیت شناخته میشود که با دو دسته علائم بالینی مشخص میگردد:
علائم مثبت: نظیر توهمات (شنیداری و دیداری)، هذیانها و هذیانهای گزند و آسیب.
علائم منفی: نظیر انزوای شدید اجتماعی، بیتفاوتی عاطفی (Apathy) و کاهش عملکردهای اجرایی مغز.
ورود مواد مخدر به این سیستم عصبیِ آسیبدیده، مانند ریختن بنزین روی آتش است. بروز اختلالات هم زمان باعث میشود تعادل شیمیایی مغز به طور کامل فرو بپاشد. نشانههای هشداردهنده این وضعیت عبارتند از:
تشدید فرکانس و شدت توهمات شنوایی و بینایی.
افت فاحش در عملکردهای شغلی، تحصیلی و اجتماعی.
ولع (Craving) غیرقابل کنترل برای مصرف مواد.
مقاومت در برابر داروهای روانپزشکی و بستریهای ناگهانی یا مکرر (سندرم درهای گردان).
بروز اسکیزوفرنی معمولاً در اواخر نوجوانی تا اوایل دهه سی زندگی (دوران طلایی بلوغ مغز) رخ میدهد. ترکیب عوامل ژنتیکی، محیطی و نوروشیمیایی در ایجاد این اختلالات هم زمان نقش کلیدی دارند:
افرادی که دارای سابقه خانوادگی روان پریشی هستند، بستر ژنتیکی مستعدی برای آسیبهای شناختی دارند. به طور مشابه، ژنهای مرتبط با گیرندههای دوپامین در بروز اعتیاد نیز نقش دارند. همپوشانی این توالیهای ژنتیکی، فرد را در برابر هر دو بیماری بهشدت آسیبپذیر میکند.
بسیاری از بیماران برای فرار از رنجِ علائم منفی بیماری (مثل احساس پوچی و بیانگیزگی) یا سرکوب کردن صداهای مزاحم درون سرشان، به الکل یا مواد پناه میبرند. اگرچه این اقدام ممکن است به صورت موقت یک "بیحسی روانی" ایجاد کند، اما در بلندمدت منجر به تخریب گیرندههای عصبی و وخامت شدید بیماری میشود.
علت اصلی گرایش این بیماران به مصرف مواد، نقص در سیستم دوپامین مغز (مسیر پاداش) است. در اسکیزوفرنی، این مسیرها به صورت غیرطبیعی عمل میکنند. در نتیجه، فرد برای تجربه احساس لذت یا انگیزه، به محرکهای خارجی بسیار قدرتمندی نظیر مواد مخدر نیاز پیدا میکند.
یکی از داغترین مباحث در سمشناسی روانپزشکی، بررسی پیوند میان ماری جوانا و اسکیزوفرنی است. تحقیقات طولی (از جمله مطالعه بزرگ سال ۲۰۱۶ در دانمارک) اثبات کردهاند که سوءمصرف مزمن مواد، به ویژه در سنین پایین، میتواند به عنوان یک ماشه (Trigger) برای بیدار کردن ژنهای خاموشِ اختلالات روانی عمل کند.
مصرف زودهنگام تیاچسی (THC - ماده موثره ماریجوانا) در دوران نوجوانی، با تغییر در ساختار ماده سفید مغز، خطر بروز علائم روانپریشی در دهههای بعدی زندگی را به شدت افزایش میدهد. گرچه هنوز نمیتوان گفت مصرف مواد "تنها" علت این بیماری است، اما قطعاً یکی از قدرتمندترین عوامل تسریعکننده آن به شمار میرود
مدیریت بیمارانی که همزمان با اسکیزوفرنی و اعتیاد درگیر هستند، یکی از دشوارترین وظایف تیمهای پزشکی است. این بیماران معمولاً انطباق پایینی با درمان دارند. استاندارد جهانی امروز برای این بیماران، رویکرد درمان تشخیص دوگانه است؛ سیستمی یکپارچه که همزمان به هر دو بیماری به عنوان اختلالات اولیه میپردازد.
داروهای ضدروانپریشی تیپیک (نسل قدیم) در کنترل اعتیاد این بیماران کارایی پایینی داشتند و حتی گاهی علائم منفی را تشدید میکردند. امروزه در درمان تشخیص دوگانه، روانپزشکان از داروهای نسل دوم یا آتیپیک (مانند کلوزاپین و کوئتیاپین) استفاده میکنند که علاوه بر مهار توهمات، تعادل بهتری در سیستم پاداش مغز ایجاد کرده و ولع مصرف مواد را کاهش میدهند.
حتی بهترین داروها بدون رواندرمانی بیفایدهاند. تکنیکهای اثباتشده در این حوزه عبارتند از:
درمان شناختی-رفتاری (CBT): برای اصلاح الگوهای فکری مخرب و آموزش مهارتهای مقابله با استرس.
مصاحبه انگیزشی (MI): برای ایجاد انگیزه درونی در بیماری که به دلیل شرایط روانی خود در برابر ترک اعتیاد مقاومت میکند.
گروهدرمانی ایزوله: حضور در میان همتایانی که درگیری مشابهی دارند، به خروج بیمار از پیله انزوا کمک شایانی میکند.
مدیریت همزمان اسکیزوفرنی و وابستگی به مواد، مسیری پیچیده است که به هیچ وجه در خانه یا مراکز غیرتخصصی قابل انجام نیست. اما با مداخله بهموقع و استفاده از رویکرد جامعنگر، کنترل کامل این شرایط و بازگشت به زندگی اجتماعی قطعی است.
کلینیک دی با بیش از دو دهه تجربه بالینی در مدیریت پیچیدهترین اعتیاد و اختلالات روانی، و با تکیه بر تیمی فوقتخصص متشکل از روانپزشکان، روانشناسان بالینی و پرستاران روان، استانداردهای جهانی درمان تشخیص دوگانه را به صورت بستری شبانهروزی و کاملاً مانیتورینگ شده ارائه میدهد. اگر عزیز شما در این هزارتوی روانی گرفتار شده است، زمان طلایی درمان را از دست ندهید و همین امروز جهت دریافت مشاوره تخصصی و تعیین پروتکل بستری با ما تماس بگیرید. آیندهای آرام و تحت کنترل، در انتظار شماست.
