عوارض سیگار تنها به ریه محدود نمی‌شود. استعمال سیگار می‌تواند تقریباً بر تمام اندام‌های بدن تأثیر بگذارد و خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی، سکته مغزی، بیماری‌های ریوی و انواع مختلف سرطان را افزایش دهد. ماده اصلی ایجادکننده وابستگی در سیگار نیز نیکوتین است؛ ماده‌ای که پس از استنشاق دود سیگار به‌سرعت وارد گردش خون و مغز می‌شود.
به همین دلیل، مصرف مداوم سیگار را نباید صرفاً یک «عادت» در نظر گرفت. وابستگی به نیکوتین نوعی اختلال مرتبط با مصرف مواد است و ممکن است برای ترک موفق آن به برنامه درمانی مناسب نیاز باشد.
برای آشنایی بیشتر با مفهوم وابستگی و اختلال مصرف مواد می‌توانید مطلب اعتیاد چیست؟ را مطالعه کنید.
مهم‌ترین ماده اعتیادآور موجود در تنباکو نیکوتین است.
هنگامی که فرد دود سیگار را استنشاق می‌کند، نیکوتین از طریق ریه وارد جریان خون شده و در مدت کوتاهی به مغز می‌رسد. در مغز، نیکوتین به گیرنده‌های مخصوص خود متصل شده و فعالیت مدارهای مرتبط با پاداش، انگیزه و یادگیری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مصرف مکرر باعث می‌شود مغز به حضور نیکوتین عادت کند. در نتیجه با کاهش سطح نیکوتین، فرد ممکن است احساس ناخوشایندی داشته باشد و برای برطرف کردن آن دوباره سیگار بکشد.
این فرایند یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری وابستگی به نیکوتین است.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا نیز نیکوتین را ماده اصلی ایجادکننده وابستگی در محصولات دخانی معرفی می‌کند. اطلاعات CDC درباره وابستگی و ترک سیگار
دود سیگار ترکیب بسیار پیچیده‌ای از مواد شیمیایی است.
بر اساس اطلاعات CDC، دود سیگار حاوی بیش از ۷۰۰۰ ماده شیمیایی است و حدود ۷۰ ماده موجود در آن توانایی ایجاد سرطان دارند.
برخی ترکیبات مضر موجود در دود سیگار عبارت‌اند از:
مونوکسید کربن
فرمالدهید
استالدهید
بنزن
آرسنیک
کادمیوم
سیانید هیدروژن
ترکیبات نیتروزآمین
مواد رادیواکتیو مانند پولونیوم-۲۱۰
مواد سرطان‌زای متعدد دیگر
بنابراین آسیب سیگار تنها ناشی از نیکوتین نیست.
نیکوتین بیشتر مسئول ایجاد و حفظ وابستگی است، در حالی که بسیاری از سایر مواد موجود در دود سیگار مسئول بخش بزرگی از آسیب‌های قلبی، ریوی و سرطان‌زایی هستند.
برای اطلاعات بیشتر می‌توانید راهنمای CDC درباره مواد سرطان‌زای موجود در دود سیگار را مطالعه کنید.
با استنشاق دود سیگار، نیکوتین وارد ریه‌ها شده و از طریق مویرگ‌های ریوی به جریان خون می‌رسد.
سپس در فاصله کوتاهی وارد مغز می‌شود.
سرعت بالای ورود نیکوتین به مغز یکی از عواملی است که قدرت وابستگی‌آوری سیگار را افزایش می‌دهد.
پس از رسیدن نیکوتین به مغز، مجموعه‌ای از واکنش‌های عصبی و هورمونی ایجاد می‌شود.
یکی از این واکنش‌ها تحریک ترشح آدرنالین است.
در نتیجه ممکن است به‌طور موقت مواردی مانند:
افزایش ضربان قلب
افزایش فشار خون
افزایش هوشیاری
انقباض برخی عروق
تغییر در اشتها
افزایش توجه کوتاه‌مدت
ایجاد شود.
با مصرف مکرر، بدن نسبت به برخی از این اثرها تحمل پیدا می‌کند.
پس از ورود نیکوتین به بدن، بخش بزرگی از آن در کبد متابولیزه می‌شود.
یکی از مهم‌ترین متابولیت‌های نیکوتین ماده‌ای به نام کوتینین (Cotinine) است.
کوتینین مدت بیشتری نسبت به نیکوتین در بدن باقی می‌ماند و به همین علت اندازه‌گیری آن در خون، ادرار یا بزاق می‌تواند برای بررسی مواجهه فرد با نیکوتین مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، ماده اصلی ایجادکننده وابستگی در سیگار همچنان نیکوتین است.
نیکوتین بر گیرنده‌های نیکوتینی استیل‌کولین در مغز اثر می‌گذارد و می‌تواند فعالیت چندین سیستم انتقال‌دهنده عصبی را تغییر دهد.
یکی از مهم‌ترین این مسیرها سیستم پاداش مغز است.
فعال شدن این مسیر می‌تواند باعث ایجاد احساس کوتاه‌مدت:
لذت
افزایش تمرکز
کاهش موقت تنش
افزایش هوشیاری
شود.
اما این اثرها پایدار نیستند.
با ادامه مصرف، مغز به حضور نیکوتین سازگار می‌شود و فرد ممکن است برای رسیدن به همان اثر قبلی یا جلوگیری از علائم ترک، به مصرف مجدد نیاز پیدا کند.
بنابراین احساسی که برخی افراد از آن به‌عنوان «آرامش بعد از سیگار» یاد می‌کنند، در فرد وابسته ممکن است تا حدی ناشی از برطرف شدن موقت علائم محرومیت از نیکوتین باشد.
عوارض سیگار می‌تواند تقریباً تمام بدن را تحت تأثیر قرار دهد.
سازمان جهانی بهداشت اعلام می‌کند که مصرف دخانیات به بسیاری از اندام‌های بدن آسیب می‌رساند و یکی از عوامل مهم ابتلا به بیماری‌های قلبی، سکته، بیماری‌های ریوی و سرطان است.
اطلاعات سازمان جهانی بهداشت درباره دخانیات و نیکوتین
سیگار می‌تواند خطر:
بیماری عروق کرونر
سکته قلبی
سکته مغزی
بیماری عروق محیطی
افزایش فشار خون
آسیب دیواره رگ‌ها
را افزایش دهد.
حتی مصرف تعداد کمی سیگار در روز نیز بی‌خطر محسوب نمی‌شود.
دود سیگار به مجاری تنفسی و بافت ریه آسیب وارد می‌کند.
مصرف طولانی‌مدت می‌تواند خطر:
بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
برونشیت مزمن
آمفیزم
عفونت‌های تنفسی
سرطان ریه
را افزایش دهد.
ترک سیگار حتی پس از سال‌ها مصرف نیز می‌تواند به کاهش خطر بسیاری از این بیماری‌ها کمک کند.
دود سیگار حاوی ده‌ها ماده سرطان‌زا است.
مصرف سیگار علاوه بر سرطان ریه با افزایش خطر سرطان در اندام‌های دیگری مانند:
دهان
حلق
حنجره
مری
معده
پانکراس
کلیه
مثانه
دهانه رحم
روده بزرگ
نیز ارتباط دارد.
آسیب سیگار فقط متوجه فرد مصرف‌کننده نیست.
افرادی که در کنار فرد سیگاری حضور دارند نیز در معرض دود دست دوم سیگار قرار می‌گیرند.
هیچ سطح ایمنی برای مواجهه با دود دست دوم سیگار شناخته نشده است.
این مواجهه می‌تواند در بزرگسالان خطر بیماری قلبی، سکته و سرطان ریه را افزایش دهد و برای کودکان نیز با مشکلات تنفسی و تشدید حملات آسم همراه باشد.
به همین دلیل مصرف سیگار در محیط بسته، خانه یا خودرو به‌ویژه در حضور کودکان باید جدی گرفته شود.
مصرف سیگار می‌تواند از مصرف گهگاهی به وابستگی تبدیل شود.
برخی نشانه‌های مهم وابستگی عبارت‌اند از:
میل یا وسوسه شدید برای کشیدن سیگار
ادامه مصرف با وجود اطلاع از عوارض جسمانی
دشواری در کنترل تعداد سیگار مصرفی
تلاش‌های ناموفق برای ترک
ایجاد علائم ترک هنگام قطع مصرف
مصرف سیگار برای جلوگیری از احساس ناراحتی ناشی از ترک
ادامه مصرف علی‌رغم مشکلات پزشکی یا اجتماعی
برای مطالعه اختصاصی این موضوع می‌توانید مقاله وابستگی و ترک سیگار را مطالعه کنید.
وقتی فرد وابسته مصرف نیکوتین را قطع می‌کند، ممکن است علائم ترک ایجاد شوند.
شدت و مدت این علائم در افراد متفاوت است.
از مهم‌ترین علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
میل شدید به مصرف سیگار
تحریک‌پذیری
عصبانیت
اضطراب
بی‌قراری
اختلال تمرکز
اختلال خواب
خلق پایین
افزایش اشتها
افزایش احتمالی وزن
این علائم معمولاً به مرور کاهش پیدا می‌کنند.
وجود علائم ترک به معنای شکست در ترک نیست؛ بلکه بخشی از سازگاری بدن و مغز با نبود نیکوتین است.
ترک سیگار فقط کنار گذاشتن یک رفتار نیست.
دو مسئله به‌طور همزمان باید مدیریت شوند:
وابستگی جسمی به نیکوتین
و
وابستگی رفتاری و روان‌شناختی به سیگار
برای مثال ممکن است فرد سال‌ها سیگار را با موقعیت‌هایی مانند:
نوشیدن چای یا قهوه
بعد از غذا
رانندگی
استرس کاری
جمع دوستان
عصبانیت
مکالمه تلفنی
مرتبط کرده باشد.
این موقعیت‌ها حتی بعد از برطرف شدن بخش قابل توجهی از وابستگی جسمی می‌توانند میل به سیگار را تحریک کنند.
به همین دلیل برنامه ترک باید علاوه بر کنترل علائم جسمی، محرک‌های رفتاری را نیز در نظر بگیرد.
یک روش واحد برای همه افراد بهترین روش نیست.
بر اساس راهنمای درمانی سازمان جهانی بهداشت، ترکیب حمایت رفتاری و درمان دارویی مناسب می‌تواند احتمال موفقیت در ترک را افزایش دهد.
راهنمای بالینی سازمان جهانی بهداشت برای ترک دخانیات
درمان ممکن است شامل یک یا چند روش باشد.
مشاوره به فرد کمک می‌کند:
محرک‌های مصرف را شناسایی کند؛
برای مقابله با وسوسه برنامه داشته باشد؛
رفتارهای جایگزین ایجاد کند؛
مهارت مدیریت استرس را افزایش دهد؛
و برای جلوگیری از عود آماده شود.
در صورت نیاز می‌توان از خدمات مشاوره و روان‌شناسی کلینیک دی استفاده کرد.
درمان جایگزین نیکوتین یا NRT می‌تواند بدون مواجه کردن فرد با دود حاصل از سوختن تنباکو، مقدار کنترل‌شده‌ای نیکوتین فراهم کند و برخی علائم ترک را کاهش دهد.
فرم‌های مختلف آن در کشورهای مختلف می‌تواند شامل:
چسب نیکوتین
آدامس نیکوتین
قرص مکیدنی
و سایر شکل‌های دارویی
باشد.
انتخاب محصول و مقدار مناسب بهتر است بر اساس شرایط پزشکی فرد و نظر پزشک یا داروساز انجام شود.
برای بعضی افراد، پزشک ممکن است داروهایی مانند وارنیکلین یا بوپروپیون را در نظر بگیرد.
این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و انتخاب آنها باید با توجه به سابقه بیماری، داروهای مصرفی و شرایط فرد انجام شود.
سازمان جهانی بهداشت درمان جایگزین نیکوتین، وارنیکلین، بوپروپیون و در برخی نظام‌های درمانی سیتیزین را از درمان‌های مؤثر ترک دخانیات معرفی کرده است.
همه افرادی که قصد ترک سیگار دارند الزاماً به روانپزشک نیاز ندارند.
بسیاری از افراد می‌توانند با کمک پزشک، مشاور، روان‌شناس، داروساز یا برنامه تخصصی ترک سیگار درمان را شروع کنند.
اما مراجعه به روانپزشک می‌تواند به‌خصوص در افرادی که همزمان با موارد زیر مواجه هستند مفید باشد:
افسردگی
اضطراب شدید
اختلالات روان‌پزشکی
مصرف همزمان الکل یا مواد دیگر
وابستگی شدید
سابقه شکست‌های متعدد در ترک
نیاز به درمان دارویی تخصصی
در چنین شرایطی ارزیابی کامل می‌تواند به انتخاب درمان مناسب‌تر کمک کند.
اطلاعات بیشتر درباره خدمات روان‌پزشکی کلینیک دی در سایت موجود است.
برای اغلب بزرگسالان، قطع سیگار باعث بروز علائم ناخوشایند ترک نیکوتین می‌شود، اما این علائم معمولاً خطر پزشکی جدی ایجاد نمی‌کنند.
با این حال، افرادی که بیماری‌های خاص، شرایط روان‌پزشکی، بارداری یا مصرف داروهای متعدد دارند بهتر است برنامه ترک را با متخصص سلامت هماهنگ کنند.
نکته مهم این است که سخت بودن ترک به معنی غیرممکن بودن آن نیست.
ممکن است فرد برای رسیدن به ترک پایدار بیش از یک بار تلاش کند.
عود یا لغزش نباید به معنی شکست کامل درمان تلقی شود.
بهتر است مشخص شود:
چه موقعیتی باعث مصرف مجدد شده است؟
چه محرکی وجود داشته است؟
چه برنامه‌ای برای آن موقعیت نداشته‌ایم؟
آیا علائم ترک به اندازه کافی کنترل شده‌اند؟
آیا درمان دارویی یا رفتاری نیاز به اصلاح دارد؟
سپس برنامه ترک اصلاح و دوباره ادامه داده شود.
هدف، یادگیری از تجربه قبلی و رسیدن به ترک پایدار است.
سیگارهای الکترونیکی بی‌خطر نیستند.
بسیاری از آنها حاوی نیکوتین هستند و می‌توانند وابستگی ایجاد یا حفظ کنند. آئروسل آنها نیز ممکن است حاوی مواد مضر باشد.
همچنین مصرف همزمان سیگار معمولی و سیگار الکترونیکی راه مناسبی برای محافظت از سلامت محسوب نمی‌شود.
در برنامه ترک بهتر است درباره روش‌های دارای شواهد علمی با پزشک یا متخصص درمان وابستگی مشورت شود.
ترک سیگار در هر سنی می‌تواند برای سلامت مفید باشد.
پس از قطع مصرف، بدن به تدریج شروع به بازیابی می‌کند و در طول زمان خطر بسیاری از بیماری‌های مرتبط با دخانیات کاهش پیدا می‌کند.
ترک سیگار می‌تواند:
احتمال بیماری‌های قلبی را کاهش دهد؛
خطر سرطان را کاهش دهد؛
سلامت ریه را بهبود دهد؛
از اطرافیان در برابر دود دست دوم محافظت کند؛
هزینه مصرف دخانیات را حذف کند؛
و کیفیت زندگی را افزایش دهد.
بنابراین حتی فردی که سال‌ها سیگار مصرف کرده است نیز از ترک آن سود می‌برد.
اگر چند بار برای ترک اقدام کرده‌اید اما دوباره به مصرف برگشته‌اید، میل شدید به سیگار دارید، هنگام ترک علائم شدید تجربه می‌کنید یا همزمان دچار مشکلات روان‌شناختی یا مصرف مواد دیگر هستید، دریافت کمک تخصصی می‌تواند احتمال موفقیت درمان را افزایش دهد.
ترکیب مشاوره و درمان دارویی در صورت نیاز از مؤثرترین رویکردهای ترک دخانیات محسوب می‌شود و می‌تواند شانس ترک موفق را نسبت به اقدام بدون حمایت افزایش دهد.
کلینیک روان‌پزشکی و ترک اعتیاد دی می‌تواند پس از ارزیابی وضعیت جسمی، روان‌شناختی و میزان وابستگی، درباره انتخاب روش مناسب درمان راهنمایی ارائه کند.
عوارض سیگار بسیار فراتر از آسیب ریه است. سیگار بر قلب، عروق، مغز و بسیاری از اندام‌های بدن تأثیر می‌گذارد و خطر بیماری‌های مزمن و انواع سرطان را افزایش می‌دهد.
ماده اصلی ایجادکننده وابستگی در سیگار نیکوتین است. مصرف مداوم آن باعث تغییر در سیستم‌های عصبی مغز شده و قطع مصرف می‌تواند علائمی مانند میل شدید به سیگار، تحریک‌پذیری، اضطراب و اختلال تمرکز ایجاد کند.
اما وابستگی به نیکوتین قابل درمان است.
مشاوره رفتاری، درمان جایگزین نیکوتین و برخی داروهای تخصصی می‌توانند بر اساس شرایط فرد مورد استفاده قرار گیرند. ترکیب حمایت رفتاری و درمان دارویی مناسب در بسیاری از افراد شانس موفقیت در ترک را افزایش می‌دهد.
اگر تجربه چند بار ترک ناموفق داشته‌اید، این موضوع به معنای ناتوانی در ترک نیست. بررسی دلایل عود و انتخاب برنامه درمانی مناسب می‌تواند مسیر ترک پایدار را هموارتر کند.
بله. نیکوتین موجود در سیگار ماده‌ای بسیار اعتیادآور است و مصرف مکرر آن می‌تواند وابستگی جسمی و روان‌شناختی ایجاد کند.
نیکوتین مهم‌ترین ماده مسئول ایجاد و حفظ وابستگی به سیگار است.
دود سیگار بیش از ۷۰۰۰ ماده شیمیایی دارد و حدود ۷۰ ماده موجود در آن می‌توانند باعث سرطان شوند.
میل شدید به سیگار، اضطراب، تحریک‌پذیری، اختلال تمرکز، بی‌قراری، مشکلات خواب و افزایش اشتها از علائم رایج ترک نیکوتین هستند.
روش مناسب به میزان وابستگی و شرایط فرد بستگی دارد. ترکیب مشاوره رفتاری با درمان دارویی مناسب معمولاً شانس موفقیت را افزایش می‌دهد.
بله. بسیاری از افراد برای رسیدن به ترک پایدار چند بار تلاش می‌کنند. عود می‌تواند برای شناسایی محرک‌ها و اصلاح برنامه درمان مورد استفاده قرار گیرد.
