ترامادول چیست؟ ترامادول (Tramadol) یک داروی مسکن از خانواده اپیوئیدها است که برای کنترل برخی انواع درد تجویز می‌شود. اگرچه در گذشته گاهی از ترامادول به‌عنوان یک مسکن با خطر وابستگی کمتر نسبت به بعضی اپیوئیدهای قوی‌تر یاد می‌شد، امروزه مشخص است که این دارو نیز می‌تواند باعث وابستگی جسمی، سوءمصرف، اختلال مصرف اپیوئید و اوردوز شود.
ترامادول باید فقط طبق تجویز پزشک مصرف شود. افزایش خودسرانه مقدار مصرف، استفاده طولانی‌تر از مدت تجویز، مصرف هم‌زمان با الکل، داروهای آرام‌بخش یا بعضی داروهای ضدافسردگی می‌تواند خطر عوارض جدی را افزایش دهد.
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای ترامادول هشدار جدی درباره خطر اعتیاد، سوءمصرف، سرکوب تنفسی و مصرف هم‌زمان با داروهای تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی در نظر گرفته است.
ترامادول فقط یک مسکن اپیوئیدی ساده نیست و مکانیسم اثر آن کمی پیچیده‌تر است.
بخشی از اثر ضد درد ترامادول از طریق اتصال خود دارو و متابولیت فعال آن به گیرنده‌های مو-اپیوئیدی (µ-opioid receptors) ایجاد می‌شود.
از طرف دیگر، ترامادول روی انتقال‌دهنده‌های عصبی سروتونین و نورآدرنالین نیز اثر می‌گذارد.
این ویژگی دوگانه یکی از دلایلی است که ترامادول علاوه بر عوارض معمول اپیوئیدها، می‌تواند در شرایط خاص با مشکلاتی مانند تشنج یا سندرم سروتونین نیز همراه باشد.
کاربرد ترامادول بسته به نوع فرآورده و مقررات کشور متفاوت است.
در منابع رسمی FDA، ترامادول برای دردهایی در نظر گرفته شده که شدت آنها به اندازه‌ای است که استفاده از یک مسکن اپیوئیدی را توجیه کند و گزینه‌های جایگزین کافی نباشند.
پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار، نوع درد، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مصرفی تصمیم بگیرد که ترامادول انتخاب مناسبی است یا خیر.
به همین دلیل ترامادول نباید برای هر نوع درد یا بدون ارزیابی پزشک استفاده شود.
بله. ترامادول قابلیت ایجاد سوءمصرف و اختلال مصرف اپیوئید دارد.
با این حال باید میان چند مفهوم تفاوت قائل شد:
اگر فرد برای مدتی ترامادول مصرف کند، بدن ممکن است به حضور دارو عادت کند.
در این حالت قطع ناگهانی می‌تواند علائم ترک ایجاد کند.
وابستگی جسمی به‌تنهایی الزاماً به معنی اعتیاد نیست.
تحمل یعنی بدن به مرور به یک مقدار مشخص دارو کمتر پاسخ می‌دهد.
گاهی فرد احساس می‌کند برای رسیدن به اثر قبلی به مقدار بیشتری نیاز دارد.
افزایش خودسرانه مقدار مصرف در چنین شرایطی می‌تواند خطرناک باشد.
در اعتیاد، رفتار مصرفی حالت اجباری پیدا می‌کند و فرد ممکن است با وجود اطلاع از آسیب‌ها همچنان مصرف را ادامه دهد.
اعتیاد به ترامادول می‌تواند عملکرد خانوادگی، کاری، تحصیلی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
هیچ علامت واحدی برای تشخیص اعتیاد وجود ندارد، اما برخی رفتارها می‌توانند هشداردهنده باشند.
از جمله:
مصرف بیشتر یا طولانی‌تر از مقدار تجویز شده؛
تلاش ناموفق برای کاهش مصرف؛
ولع شدید برای ترامادول؛
صرف زمان زیاد برای تهیه یا مصرف دارو؛
ادامه مصرف با وجود عوارض جسمی یا روانی؛
اختلال در کار، تحصیل یا مسئولیت‌های خانوادگی؛
مراجعه به چند پزشک یا مراکز مختلف برای دریافت نسخه؛
تهیه ترامادول بدون نسخه؛
مخفی کردن مقدار مصرف؛
افزایش تدریجی مقدار مصرف؛
ایجاد علائم ترک هنگام قطع دارو.
وجود یک یا چند مورد لزوماً تشخیص قطعی نیست، اما می‌تواند نیاز به ارزیابی تخصصی را مطرح کند.
ترامادول حتی در صورت مصرف صحیح نیز ممکن است عوارض جانبی ایجاد کند.
برخی از عوارض شایع‌تر عبارت‌اند از:
تهوع؛
استفراغ؛
یبوست؛
سرگیجه؛
خواب‌آلودگی؛
سردرد؛
تعریق؛
احساس ضعف؛
خشکی دهان.
شدت این عوارض در افراد مختلف متفاوت است.
اما برخی عوارض ترامادول بسیار جدی‌تر هستند و نیاز به توجه فوری دارند.
ترامادول یک داروی اپیوئیدی است و یکی از مهم‌ترین خطرات آن سرکوب تنفسی است.
در این وضعیت سرعت یا عمق تنفس فرد کاهش پیدا می‌کند.
خطر مشکلات تنفسی می‌تواند در شروع درمان، پس از افزایش مقدار دارو یا در صورت مصرف بیش از حد افزایش پیدا کند.
MedlinePlus نیز هشدار می‌دهد که ترامادول می‌تواند باعث مشکلات تنفسی جدی یا تهدیدکننده زندگی شود.
علائم هشداردهنده شامل:
تنفس آهسته یا سطحی؛
وقفه‌های طولانی بین تنفس‌ها؛
خواب‌آلودگی غیرعادی؛
عدم پاسخ‌گویی؛
کبودی لب‌ها؛
کاهش شدید سطح هوشیاری
است.
در چنین شرایطی باید فوراً از خدمات اورژانس پزشکی کمک گرفت.
یکی از تفاوت‌های مهم ترامادول با بسیاری از اپیوئیدهای دیگر، ارتباط آن با افزایش احتمال تشنج است.
FDA گزارش کرده است که تشنج حتی در محدوده دوز تجویزی نیز ممکن است رخ دهد، اما خطر آن با مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده یا استفاده از برخی داروهای دیگر افزایش می‌یابد.
خطر تشنج ممکن است در افرادی که سابقه صرع یا تشنج دارند بیشتر باشد.
همچنین برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای روان‌پزشکی و موادی که آستانه تشنج را کاهش می‌دهند می‌توانند این خطر را بیشتر کنند.
به همین علت اطلاع پزشک از تمام داروهای مصرفی بیمار اهمیت زیادی دارد.
ترامادول علاوه بر سیستم اپیوئیدی، روی سروتونین نیز اثر دارد.
مصرف هم‌زمان ترامادول با برخی داروهایی که فعالیت سروتونین را افزایش می‌دهند می‌تواند در موارد نادر باعث سندرم سروتونین (Serotonin Syndrome) شود.
این وضعیت بالقوه خطرناک است.
داروهایی که ممکن است خطر را افزایش دهند شامل بعضی:
داروهای ضدافسردگی SSRI؛
داروهای SNRI؛
ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای؛
مهارکننده‌های MAO؛
برخی داروهای میگرن؛
و داروهای سروتونرژیک دیگر
هستند.
FDA می‌گوید سندرم سروتونین حتی در محدوده مصرف توصیه‌شده ترامادول نیز در صورت وجود تداخلات دارویی ممکن است رخ دهد.
علائم می‌توانند شامل:
بی‌قراری یا تحریک شدید؛
گیجی؛
افزایش دمای بدن؛
تعریق زیاد؛
ضربان قلب سریع؛
لرزش؛
سفتی عضلات؛
افزایش رفلکس‌ها؛
عدم هماهنگی حرکتی؛
تهوع، استفراغ یا اسهال
باشند.
در موارد شدید ممکن است وضعیت خطرناک و اورژانسی ایجاد شود.
مصرف ترامادول همراه با الکل می‌تواند بسیار خطرناک باشد.
هر دو ماده می‌توانند سطح هوشیاری و عملکرد سیستم عصبی مرکزی را کاهش دهند.
ترکیب آنها می‌تواند احتمال:
خواب‌آلودگی شدید؛
سرکوب تنفسی؛
کاهش هوشیاری؛
کما؛
و مرگ
را افزایش دهد.
FDA در هشدار رسمی ترامادول به‌طور مشخص مصرف هم‌زمان آن با الکل و سایر تضعیف‌کننده‌های سیستم عصبی مرکزی را از عوامل افزایش خطر می‌داند.
مصرف ترامادول همراه با داروهایی مانند دیازپام، آلپرازولام، کلونازپام و سایر بنزودیازپین‌ها می‌تواند خطرناک باشد.
ترکیب یک اپیوئید با بنزودیازپین ممکن است باعث:
خواب‌آلودگی عمیق؛
کاهش تنفس؛
کما؛
و مرگ
شود.
به همین دلیل مصرف این داروها باید فقط در صورت ضرورت پزشکی و با مدیریت پزشک انجام شود.
مصرف بیش از حد ترامادول یک وضعیت پزشکی جدی است.
خطر اوردوز در افرادی که مقدار زیادی ترامادول مصرف می‌کنند یا آن را با الکل، بنزودیازپین‌ها، اپیوئیدهای دیگر یا داروهای آرام‌بخش ترکیب می‌کنند بیشتر است.
علائم ممکن است شامل:
خواب‌آلودگی شدید؛
کاهش سطح هوشیاری؛
تنفس آهسته؛
ضعف شدید؛
افت فشار خون؛
مردمک‌های کوچک؛
تشنج؛
کما
باشند.
وجود هر یک از این علائم پس از مصرف مقدار زیاد یا نامشخص ترامادول باید به‌عنوان وضعیت اورژانسی در نظر گرفته شود.
از آنجا که ترامادول دارای اثر اپیوئیدی است، نالوکسان می‌تواند در مدیریت بخش اپیوئیدی اوردوز مورد استفاده قرار گیرد.
اما اوردوز ترامادول به دلیل خطر تشنج و اثرات غیر اپیوئیدی آن می‌تواند پیچیده‌تر باشد.
بنابراین استفاده از نالوکسان جایگزین انتقال فرد به اورژانس و مراقبت پزشکی نیست.
پس از مصرف مداوم، بدن ممکن است به ترامادول وابستگی جسمی پیدا کند.
قطع ناگهانی ممکن است باعث علائم ترک شود.
علائم متداول می‌توانند شامل:
اضطراب؛
بی‌قراری؛
تحریک‌پذیری؛
تعریق؛
آبریزش بینی؛
درد عضلانی؛
اختلال خواب؛
تهوع؛
دل‌پیچه؛
اسهال؛
لرزش؛
ولع مصرف
باشند.
به دلیل اثر ترامادول بر سروتونین و نورآدرنالین، برخی افراد ممکن است علائم متفاوتی نیز تجربه کنند.
FDA توصیه می‌کند ترامادول در فردی که وابستگی جسمی پیدا کرده است به‌طور ناگهانی قطع نشود و کاهش مصرف باید تدریجی و متناسب با بیمار باشد.
خیر؛ این موضوع در بسیاری از مطالب اینترنتی به شکل نادرست بیان می‌شود.
تشنج یکی از خطرهای مهم مصرف ترامادول، مصرف دوز بالا، اوردوز و بعضی تداخلات دارویی است، اما نباید آن را به‌عنوان یکی از علائم معمول و اصلی ترک ترامادول معرفی کرد.
با این حال، هر فرد شرایط متفاوتی دارد و قطع خودسرانه دارو به‌خصوص در مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت توصیه نمی‌شود.
روش مناسب به شرایط فرد بستگی دارد.
اگر فرد ترامادول را برای درمان درد و طبق تجویز مصرف کرده و صرفاً دچار وابستگی جسمی شده باشد، ممکن است پزشک کاهش تدریجی مقدار مصرف را پیشنهاد کند.
اما اگر فرد علائم اختلال مصرف اپیوئید داشته باشد، درمان موضوع پیچیده‌تری است.
در این وضعیت باید مواردی مانند:
شدت اعتیاد؛
مقدار و مدت مصرف ترامادول؛
مصرف سایر مواد؛
سابقه اوردوز؛
بیماری‌های جسمی؛
افسردگی و اضطراب؛
خطر خودآسیبی؛
سابقه ترک‌های قبلی
بررسی شوند.
درمان نباید فقط به تحمل چند روز علائم ترک محدود شود.
در صورت تشخیص اختلال مصرف اپیوئید، درمان‌های مبتنی بر شواهد می‌توانند شامل دارو و حمایت‌های روان‌شناختی و اجتماعی باشند.
SAMHSA، بوپرنورفین، متادون و نالترکسون را از داروهای مورد استفاده در درمان اختلال مصرف اپیوئید معرفی می‌کند. انتخاب درمان برای هر بیمار باید توسط پزشک انجام شود.
همچنین درمان ممکن است شامل:
مشاوره فردی؛
درمان شناختی رفتاری؛
پیشگیری از بازگشت؛
خانواده‌درمانی؛
مدیریت اضطراب و افسردگی؛
درمان اختلال خواب؛
آموزش کنترل ولع؛
پیگیری پزشکی منظم
باشد.
عبور از علائم ترک فقط یک بخش از درمان است.
اگر دلایل مصرف، ولع، مشکلات روان‌شناختی و عوامل بازگشت بررسی نشوند، فرد ممکن است دوباره مصرف را شروع کند.
یکی از خطرات مهم پس از قطع مصرف اپیوئیدها کاهش تحمل بدن است.
در نتیجه فرد ممکن است پس از مدتی ترک، در صورت بازگشت به مقدار مصرف قبلی، با خطر بیشتری برای اوردوز مواجه شود.
بنابراین برنامه درمان بهتر است ادامه‌دار باشد و فقط به مرحله سم‌زدایی محدود نشود.
عوامل متعددی می‌توانند خطر عوارض را افزایش دهند، از جمله:
سابقه اختلال مصرف مواد؛
مصرف ترامادول خارج از نسخه؛
مصرف مقادیر بالا؛
مصرف هم‌زمان الکل؛
مصرف بنزودیازپین‌ها یا اپیوئیدهای دیگر؛
سابقه تشنج؛
بعضی بیماری‌های تنفسی؛
مشکلات کبدی یا کلیوی؛
مصرف برخی داروهای ضدافسردگی.
وجود این عوامل الزاماً به معنای بروز عارضه نیست، اما اهمیت ارزیابی پزشکی را بیشتر می‌کند.
اگر پس از مصرف ترامادول فرد دچار موارد زیر شود، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کند:
کاهش یا توقف تنفس؛
ناتوانی در بیدار کردن فرد؛
تشنج؛
بیهوشی؛
کبودی لب یا پوست؛
گیجی شدید؛
تب بالا همراه با لرزش و سفتی عضلات؛
علائم شدید سندرم سروتونین.
منتظر ماندن برای برطرف شدن خودبه‌خودی این علائم می‌تواند خطرناک باشد.
ترامادول یک داروی مسکن اپیوئیدی است که در شرایط مناسب می‌تواند برای کنترل درد مفید باشد، اما مصرف آن بدون خطر نیست.
ترامادول می‌تواند باعث وابستگی جسمی شود و در برخی افراد الگوی مصرف به اختلال مصرف اپیوئید یا اعتیاد تبدیل شود.
از مهم‌ترین خطرات این دارو می‌توان به سرکوب تنفسی، تشنج، سندرم سروتونین و تداخل خطرناک با الکل و داروهای آرام‌بخش اشاره کرد.
همچنین وابستگی جسمی با اعتیاد یکسان نیست و هر بیماری که پس از مصرف طولانی دارو دچار علائم ترک می‌شود الزاماً «معتاد» محسوب نمی‌شود.
قطع ترامادول در فرد وابسته نباید به‌طور ناگهانی و خودسرانه انجام شود.
اگر مصرف ترامادول از کنترل خارج شده، مقدار دارو دائماً افزایش پیدا کرده یا فرد با وجود آسیب‌های مختلف به مصرف ادامه می‌دهد، ارزیابی تخصصی برای اختلال مصرف اپیوئید و انتخاب یک برنامه درمان مناسب اهمیت دارد.
بله. ترامادول یک اپیوئید است و می‌تواند باعث سوءمصرف و اختلال مصرف اپیوئید شود.
مصرف منظم برای مدتی می‌تواند وابستگی جسمی ایجاد کند، اما وابستگی جسمی با اعتیاد یکسان نیست.
در افرادی که وابستگی جسمی پیدا کرده‌اند، قطع ناگهانی می‌تواند باعث علائم شدید ترک شود و توصیه نمی‌شود.
بله. تشنج یکی از خطرات شناخته‌شده ترامادول است و ممکن است حتی در محدوده درمانی رخ دهد، هرچند احتمال آن با مصرف مقادیر بالا و برخی تداخلات بیشتر می‌شود.
این ترکیب می‌تواند خطر خواب‌آلودگی شدید، سرکوب تنفسی، کما و مرگ را افزایش دهد و باید از آن اجتناب شود.
بعضی داروهای ضدافسردگی می‌توانند همراه ترامادول خطر سندرم سروتونین یا تشنج را افزایش دهند. تمام داروهای مصرفی باید به پزشک اطلاع داده شوند.
روش درمان به میزان مصرف، مدت مصرف، وجود وابستگی یا اختلال مصرف اپیوئید و شرایط جسمی و روانی فرد بستگی دارد. کاهش مصرف یا درمان باید تحت نظر متخصص برنامه‌ریزی شود.
