اصطلاح سوءمصرف مواد به الگوهای مصرف غیرطبیعی و زیانبار هرگونه ترکیب شیمیایی روانگردان اشاره دارد. نحوه ورود ماده مخدر به بدن، تعیینکننده سرعت اثرگذاری (Onset)، شدت سرخوشی (Rush) و میزان ماندگاری آن در ارگانهای حیاتی است. ۴ روش اصلی مصرف مواد به شرح زیر است:
آسانترین و قدیمیترین روش مصرف است. در این متد، ماده مخدر از طریق دستگاه گوارش و معده جذب شده و پس از عبور از کبد (متابولیسم عبور اول)، وارد جریان خون میشود. به همین دلیل، شروع اثرات آن کند و تدریجی بوده اما ماندگاری اثر بالاتری دارد.
در این روش، ماده مخدر در اثر حرارت تبخیر یا سوزانده شده و دود حاصل از آن از طریق ریهها و کیسههای هوایی فوراً جذب خون میشود. تدخین اثری بسیار سریع بر مغز دارد و به دلیل متصاعد شدن بوی خاص و دود، به راحتی قابل تشخیص است.
ماده مخدر در شکل پودری از طریق مخاط بینی بالا کشیده میشود. مخاط بینی دارای عروق خونی فراوانی است که ماده را سریعاً به سیستم گردش خون میرساند. این روش اثرگذاری سریعی دارد اما در درازمدت باعث آتروفی، زخم و آسیبهای شدید به سوراخها و تیغه بینی میشود.
در میان انواع ترکیبات مخدر، مواد افیونی یا اوپیوئیدها به دلیل پتانسیل بالای ایجاد وابستگی جسمی و روانی، جایگاه ویژهای در مباحث اعتیادپژوهی دارند. این مواد مستقیماً از گیاه خشخاش (Papaver somniferum) به دست آمده یا به صورت نیمهصنعتی در آزمایشگاهها سنتز میشوند.
[عصاره گیاه خشخاش] ──> [تریاک خام] ──> [مرفین] ──> [هروئین (نیمهصنعتی)]
تریاک، پایه اصلی خانواده مواد افیونی است. این ماده معمولاً به رنگ قهوهای سیر، با قوامی خمیری است و بویی ناخوشایند شبیه به آمونیاک یا ادرار مانده دارد. جالب اینجاست که تریاک در هنگام سوختن، بوی خاصی شبیه به «چسب دوقلو» متصاعد میکند. مشتقات تریاک عبارتند از:
سوخته تریاک: مادهای سیاه رنگ و صلب است که پس از مصرف تدخینی تریاک در ابزارهای مصرف باقی میماند. گاهی مصرفکنندگان این سوخته را در آب حل کرده و به صورت یک «شربت بنفش رنگ» مصرف میکنند.
شیره تریاک: از حل کردن و جوشاندن سوخته تریاک در آب، صاف کردن آن و حرارت دادن مجدد به دست میآید. شیره مادهای خمیری، بسیار سفت، غلیظ و به رنگ قهوهای تیره است که قدرت تخریبی بالاتری نسبت به تریاک خام دارد.
تدخین: سنتیترین روش است که با ابزارهایی مانند منقل، وافور، چپق، نگاری، قلیان یا روش «سیخ و سنگ» انجام میشود. در روش سیخ و سنگ، سر یک سیخ فلزی را داغ کرده، با یک سنجاق بازشده (که سر آن در اثر حرارت سیاه شده) تریاک را روی سیخ میگذارند و دود آن را با لوله وارد ریه میکنند.
خوراکی: معمولاً توسط افرادی که دچار بیماریهای جسمی مزمن هستند یا سالها از روش تدخینی استفاده کردهاند، ترجیح داده میشود و اغلب بعد از وعدههای غذایی مصرف میگردد.
تزریق: معتادان کمبضاعت تریاک را در آب حل کرده، درون یک قاشق حرارت میدهند و پس از عبور دادن از فیلتر پنبه یا اسفنج، با سرنگ درون رگ تزریق میکنند.
هروئین (دیاستیلمرفین) یکی از مشتقات نیمهصنعتی و فوقاعتیادآور مرفین است. در حالت خالص به صورت پودر بسیار نرم و سفید رنگ بوده، اما شکل ناخالص و بازارپسند آن به رنگ قهوهای دیده میشود. قاچاقچیان معمولاً هروئین را در تکههای پلاستیکی مخروطی شکل بستهبندی کرده و سر آن را با آتش میدوزند. هروئینهای خیابانی تنها ۵ تا ۱۰ درصد خلوص دارند و مابقی آن را شیر خشک، پودر بیکربنات و پودر گلوکز تشکیل میدهد.
تدخین (شکار اژدها): هروئین را روی زرورق آلومینیومی سیگار میریزند و از زیر با دستمال کاغذی لوله شده یا مقوای باریک روشنشده حرارت میدهند؛ دود حاصله را با لولهای از راه دهان بالا میکشند. ترکیب هروئین با باربیتوراتها در این روش به «سیگار اژدها» معروف است.
استنشاق (دماغی): معتادان غیرحرفهای پودر هروئین را روی کاغذ صافی ریخته و با اسکناس لوله شده از طریق بینی بالا میکشند.
تزریق: هروئین به دلیل عدم حلالیت کامل در آب، با اسیدهایی نظیر آبلیمو، جوهر لیمو یا قرص ویتامین C در قاشق مخلوط و حرارت داده شده و سپس به صورت زیرجلدی یا داخل وریدی تزریق میشود.
کدئین: مادهای سفید رنگ است که به عنوان ضددرد و ضدسرفه در قرصهای خالص یا ترکیبی (مانند استامینوفن کدئین، آسپرین) و شربتهای سرفه وجود دارد. مصرف مکرر و بیدلیل این داروها زنگ خطری برای سوءمصرف مواد دارویی است.
مرفین: پودری سفید، کرم یا قرمز آجری، تلخمزه و بیبو است. در پزشکی به صورت آمپولهای ۱۰ و ۲۰ میلیگرمی برای تسکین دردهای حاد به صورت زیرجلدی، عضلانی و وریدی کاربرد دارد اما سوءمصرف آن اعتیاد شدیدی ایجاد میکند.
کندکنندهها عملکرد سیستم عصبی را آهسته میکنند. در این گروه، الکل رتبه اول سوءمصرف در جهان را دارد. دسته دیگر، حلالهای فرار و هیدروکربنها هستند که مواد شیمیایی روانگردان محسوب میشوند:
بنزین، تینر (رقیقکننده رنگ)، چسبها و محلولهای شوینده.
افشانه (اسپریها) حاوی گونههای سمی الکل هستند.
مکانیسم مصرف حلالها: مصرفکنندگان معمولاً این مواد فرار را گرم کرده و بخار سمی حاصل را از طریق دهان یا بینی مستقیماً استنشاق میکنند که آسیبهای جبرانناپذیری به سلولهای خاکستری مغز وارد میسازد.
حشیش از سرشاخه های گیاه شاهدانه (شبیه به گزنه) به دست میآید. مادهای سفت به رنگ خاکستری یا قهوهای مایل به سبز است. ماده مؤثر و روانگردان اصلی آن تتراهیدروکانابینول (THC) نام دارد. این ماده در فرهنگ عامه با نامهای ماریجوانا، جوینت، بنگ، گراس، علف و پنیر نیز شناخته میشود.
روش تدخین: حشیش را با حرارت پودر کرده، با توتون سیگار مخلوط میکنند و درون کاغذ سیگار میپیچند.
روش خوراکی: حشیش را با ترکیبات شیرینی یا نوشابه مخلوط کرده و میجوند یا مینوشند.
کوکائین شناختهشدهترین ماده محرک با وابستگی روانی بسیار شدید است که از گیاه کوکا در کوههای آند و آمازون استخراج میشود. بومیان آن مناطق با جویدن برگ کوکا و ترکیب آن با بزاق، یک ماده قلیایی ایجاد میکنند که از طریق مخاط دهان و زیر زبان جذب شده، دهان را بیحس میکند و تا یک ساعت اثر محرک و انرژیزا دارد.
برای شناسایی افرادی که در دام اعتیاد گرفتار شدهاند، توجه به وسایل و ابزارهای برجامانده در محیط زندگی آنها بسیار کلیدی است:
| نوع ماده مخدر | نشانهها و ابزارهای مصرفی موجود در محیط |
| تریاک (تزریقی و تدخینی) | منقل، وافور، سیخ و سنجاقهای سیاه شده، قاشقهای سیاه و دوده گرفته، تکههای پنبه یا اسفنج مستعمل، سرنگهای کهنه. |
| هروئین | زرورقهای آلومینیومی سیاه شده، دستمال کاغذیهای لوله شده و نیمهسوخته، تکههای باریک مقوای سوخته، اسکناسهای لوله شده، قاشق و بقایای آبلیمو یا ویتامین C. |
| حشیش | کاغذهای سیگار مخصوص (رولینگ)، بوی تند و گیاهی شبیه به علف سوخته، وجود توتونهای خالی شده. |
پدیده سوءمصرف مواد، خواه مواد سنتی و مواد افیونی باشد و خواه حلالهای شیمیایی و داروهای تجویزی، ساختار عملکردی مغز را بازنویسی کرده و وابستگی شدیدی ایجاد میکند. بخش عمدهای از آسیبهای جسمی، به طور مستقیم به «روش مصرف» (مانند نابودی عروق در تزریق یا تخریب ریه و بینی در تدخین و استنشاق) مربوط میشود. رهایی از این چرخه مرگبار، نیازمند شناسایی دقیق علائم و اقدام به موقع تحت نظارت متخصصین روانپزشکی اعتیاد در مراکز درمانی معتبر است.