مطالعه کاراکتر افراد درگیر با سوءمصرف مواد نشان میدهد که این بیماری رابطه تنگاتنگی با انواع اختلالات روانی و به ویژه افسردگی دارد. فرد معتاد اغلب به دلیل ناتوانی در مواجهه با فشارها، مسائل و مشکلات زندگی واقعی، به دنیای انزوا پناه میبرد.
برخی از بارزترین ویژگیهای روانی این افراد عبارتند از:
عدم ثبات خلقوخو: این افراد عموماً خلق ثابتی ندارند، به سرعت عصبانی میشوند و کینه عجیبی نسبت به اجتماع اطراف خود دارند؛ زیرا تصور میکنند جهان در حق آنان ستم کرده و قدرشان را ندانسته است.
فرار از واقعیت و گوشهگیری: شخص بیمار سعی میکند گوشهگیر و عزلتجو باشد و همواره در رویا و حالت نشئه به سر ببرد تا از واقعیتهای تلخ فرار کند.
رکود فکری و کاهش تعقل: مصرف مداوم مواد مخدر به تدریج انرژی مغزی را کاهش داده، بازدهی آن را پایین میآورد و تفکر صحیح و واقعی را از فرد سلب میکند.
نتایج تحقیقات آماری بر روی رفتارهای فردی و اجتماعی معتادان، تفاوتهای فاحش آنها را با افراد جامعه به خوبی نشان میدهد:
| شاخصهای رفتاری و روانی | درصد آماری در تحقیقات |
| علاقه به مصرف مداوم مواد مخدر | ۷۷ درصد |
| عقلانی دانستن مصرف مواد | ۴۸ درصد |
| احساس شرم، پشیمانی و سرافکندگی از اعتیاد | ۴۹ درصد |
| گوشهگیری و عزلتطلبی | ۶۸ درصد |
| خیالپروری و زندگی در رویا | ۶۰ درصد |
| مخالفت با معاشرت با افراد غیرمعتاد | ۴۳ درصد |
| تاثیر فشار اجتماع در سوق یافتن به سمت مواد | ۴۰ درصد |
| بیتفاوتی نسبت به مبانی اخلاقی | ۳۹ درصد |
| بیتفاوتی نسبت به موازین دینی و عقیدتی | ۲۶ درصد |
بیماری اعتیاد سبب میشود که اولویتهای زندگی فرد کاملاً تغییر کند. فرد معتاد به تنها چیزی که میاندیشد مصرف مواد است و این موضوع عادات روزمره او را دگرگون میکند:
معتادان، به خصوص افراد تحصیلکرده، اغلب خود را به عنوان نقاد و منتقد اجتماعی معرفی میکنند. آنها از خود به عنوان روشنفکران متعهدی یاد میکنند که در زمینههای سیاسی، هنری، اجتماعی و ادبی قدرت نقد دارند تا به این وسیله، رفتار خود را پشت این عناوین پنهان کنند.
کاهش شدید اراده و قدرت تصمیمگیری از اصلیترین مشخصات افراد معتاد است. آنها به شدت تنبل و مسامحهکار میشوند؛ کار امروز را برای فردا میگذارند، اما در مقابل، مواد مخدر مصرفی فردایشان را امروز مصرف میکنند!
این افراد مانند کودکان به دنبال لذایذ اولیه و ابتدایی هستند. آمیزش جنسی به نحو طبیعی و نرمال برایشان غیرممکن شده و قوای جنسی آنها به تدریج ضعیف و در مواردی به کلی از میان میرود. از نظر جسمی نیز اکثراً ضعیف، ناتوان و دارای ظاهری بیمارگونه هستند.
کمکاری و بطالت: کار و فعالیت در نزد معتادان کمتر دیده شده و در اکثر موارد دچار کمکاری و بیکاری متناوب هستند و غالب وقت خود را به پوچی و سرگردانی میگذرانند.
یکی دیگر از ویژگیهای شایع در میان این بیماران، نرخ بالای مصرف همزمان سایر مواد اعتیادآور است. تمایل به مصرف الکل و دخانیاتی مانند سیگار در این افراد به شدت بالاست. طبق آمار تحقیقاتی، ۹۴ درصد از معتادان به مصرف سیگار و ۸۰ درصد آنها به مصرف مشروبات الکلی اشاره کردهاند که این موضوع آسیبهای جسمی و روانی آنها را چندین برابر میکند.
در مجموع میتوان گفت که اعتیاد بیش از آنکه یک وابستگی جسمی باشد، یک وابستگی روانی است. از عوامل بسیار مؤثر در شروع، ادامه، خودداری از ترک و نیز روی آوردن مجدد به مصرف پس از درمان، شخصیت روانی فرد، شرایط روحی، محیط و فضای زندگی او است. شناخت این مشخصات رفتاری، اولین قدم برای ریشهیابی و کمک به درمان اصولی این بیماران است.
