بسیاری از افراد تصور میکنند که مکانیسم فیلتراسیون با آب در قلیان، مواد سمی را از بین میبرد؛ اما دادههای سمشناسی (Toxicology) این ادعا را به شدت رد میکنند. در واقع، حجم دود استنشاقشده در یک وعده مصرف قلیان، به مراتب بیشتر از یک نخ سیگار است که منجر به ورود دوز بالاتری از فلزات سنگین و گازهای سمی به جریان خون میشود.
بر اساس آنالیزهای آزمایشگاهی، در مقایسه با یک نخ سیگار، دود قلیان دارای مشخصات زیر است:
فلزات سنگین: حاوی مقادیر بسیار بیشتری از آرسنیک، سرب و نیکل است که از عوامل اصلی جهشهای ژنتیکی و مسمومیتهای سلولی به شمار میروند.
قطران (Tar): میزان قطران در یک وعده قلیان حدود ۳۶ برابر بیشتر از یک نخ سیگار است. قطران مادهای رزینی و به شدت سرطانزا است که با از بین بردن مژکهای تنفسی (Cilia)، ریه را مستعد عفونت و تومور میکند.
مونوکسید کربن (CO): غلظت این گاز کشنده در دود قلیان ۱۵ برابر بیشتر از سیگار است. مونوکسید کربن با میل ترکیبی بسیار بالا به هموگلوبین خون متصل شده و مانع از اکسیژنرسانی به بافتهای حیاتی از جمله مغز و قلب میشود.
در یک بازه زمانی ۴۵ الی ۶۰ دقیقهای (مدت زمان متوسط یک جلسه قلیان)، فرد حجم عظیمی از مواد سمی را وارد سیستم تنفسی خود میکند. مطالعات بالینی نشان میدهند که یک وعده قلیان معادل استنشاق مونوکسید کربنِ ۱۵ تا ۵۲ نخ سیگار و ورود قطرانی معادل ۷۲ تا ۱۰۲ نخ سیگار به ریههاست.
نیکوتین یک آلکالوئید گیاهی است که در طبیعت به عنوان یک آفتکش و حشرهکش قوی عمل میکند. این ماده به شدت سمی است؛ به طوری که ورود تنها یک قطره خالص از آن به جریان خون انسان میتواند منجر به فلج تنفسی و مرگ حتمی شود.
چه در سیگار و چه در قلیان، نیکوتین عامل اصلی ایجاد وابستگی فیزیکی و روانی است. هرچه طول مدت یک وعده قلیان بیشتر باشد، غلظت نیکوتین و توکسینهای وارد شده به پلاسما افزایش مییابد. همچنین، شروع مصرف سیگار یا قلیان در سنین پایین (دوران نوجوانی)، به دلیل عدم تکامل کامل قشر پیشپیشانی مغز، احتمال ایجاد اعتیاد دائمی و شدید به نیکوتین را به طور چشمگیری افزایش میدهد و دروازهای برای سوءمصرف سایر مواد مخدر محسوب میشود.
سیگار کشیدن یک فرآیند تخریبی سیستمیک است که تقریباً هیچ ارگانی از بدن را در امان نمیگذارد. سه فاکتور اصلی در دود سیگار، نقشهای مخرب متفاوتی ایفا میکنند: ۱. قطران (Tar): عامل اصلی سرطانزایی (کارسینوژن). ۲. مونوکسید کربن (CO): عامل اصلی هیپوکسی (کمبود اکسیژن)، تشکیل لختههای خونی، بیماریهای قلبی-عروقی و ناهنجاریهای مادرزادی در جنین. ۳. سموم ملتهبکننده: عامل فلج کردن مژکهای تنفسی و ایجاد بیماریهای انسدادی ریه.
سرطانها: به طور متوسط، ۹۰ درصد از موارد ابتلا به سرطان ریه مستقیماً ریشه در مصرف سیگار دارند. علاوه بر ریه، سیگار عامل اصلی سرطانهای خون، دهان، گلو، مری، معده، لوزالمعده، گردن رحم، کلیه، نای و مثانه است. مرگومیر ناشی از سرطان در سیگاریها حداقل دو برابر افراد غیرسیگاری است و در سیگاریهای قهار، این رقم به چهار برابر میرسد.
بیماریهای قلبی و عروقی: خطر بروز سکتههای ایسکمیک (خفیف و شدید)، حملات قلبی (انفارکتوس میوکارد) و اتساع عروق در افراد سیگاری دو تا چهار برابر بیشتر است.
بیماریهای مزمن تنفسی: آمفیزم و بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) از عوارض قطعی مصرف طولانیمدت هستند.
کاهش امید به زندگی: از نظر آماری، هر نخ سیگار حدود ۵ دقیقه از عمر انسان میکاهد. افراد سیگاری به طور میانگین ۱۳ الی ۱۴ سال زودتر از همتایان غیرسیگاری خود فوت میکنند و روند بهبودی بیماریها در آنها بسیار کندتر است.
علاوه بر این، مصرف تنباکوی بدون دود (جویدنی) نیز به هیچ وجه ایمن نبوده و مستقیماً موجب سرطانهای حفره دهان، مری، فرسایش شدید لثه و افزایش خطر سکته قلبی میشود.
در جوامع مختلف، افسانههای خطرناکی پیرامون ایمن بودن قلیان شکل گرفته است که از نظر علمی کاملاً مردود هستند. در ادامه به بررسی این موارد میپردازیم:
افسانه ۱: آب درون مخزن قلیان، دود را تصفیه کرده و سموم آن را میگیرد. واقعیت علمی: آب تنها باعث خنک شدن دود میشود و به هیچ وجه فیلتر شیمیایی نیست. دود حاصل از تنباکو، پس از عبور از آب، همچنان حاوی فلزات سنگین، ترکیبات آلی فرار و صدها ماده سرطانزاست.
افسانه ۲: استنشاق دود قلیان به دلیل مرطوب بودن، مشکلات ریوی ایجاد نمیکند. واقعیت علمی: خنک و مرطوب بودن دود باعث میشود فرد بتواند دود را بسیار عمیقتر و طولانیتر به درون آلوئولهای ریوی بکشد. این امر نفوذ مواد شیمیایی مخرب را به عمق بافت ریه تسهیل میکند.
افسانه ۳: قلیان کشیدن جایگزین سالمتری برای سیگار است. واقعیت علمی: دود سیگار حاصل سوختن مستقیم (Combustion) تنباکو است، در حالی که دود قلیان ترکیبی از سوختن زغال و تبخیر/سوختن تنباکوست. زغال به تنهایی حجم عظیمی از مونوکسید کربن و فلزات سنگین تولید میکند. در نتیجه، خروجی نهایی هر دو، دودی به شدت سمی و سرطانزاست و قلیان به مراتب آسیبهای حادتری در یک جلسه ایجاد میکند.
افسانه ۴: قلیان اعتیادآور نیست چون نیکوتین ندارد. واقعیت علمی: تمامی تنباکوهای مورد استفاده در قلیان، از برگ گیاه توتون به دست میآیند و سرشار از نیکوتین هستند. مصرف منظم قلیان دقیقاً مانند سیگار باعث تغییر در گیرندههای عصبی مغز و بروز اعتیاد فیزیولوژیک میشود.
افسانه ۵: تنباکوهای میوهای بیضرر و طبیعی هستند. واقعیت علمی: تنباکوی میوهای چیزی جز تنباکوی بیکیفیت آغشته به اسانسهای شیمیایی، رنگدانههای مصنوعی و مواد نگهدارنده نیست. این عصارههای شیمیایی هنگام حرارت دیدن، به ترکیبات به شدت سمی (مانند فرمالدئید) تبدیل میشوند. آغشته شدن تنباکو به عسل یا ملاس، ماهیت سرطانزای آن را تغییر نمیدهد.
یکی از ابعاد نادیده گرفته شده در مصرف قلیان، خطر بالای انتقال بیماریهای عفونی است. از آنجا که قلیان معمولاً در محیطهای عمومی (کافهها) و به صورت گروهی مصرف میشود، اشتراک در استفاده از شلنگ و قطعه دهانی قلیان، بستری ایدهآل برای انتقال پاتوژنها فراهم میکند. از جمله بیماریهایی که از این طریق منتقل میشوند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
عفونتهای حاد تنفسی و آنفلوانزا
ویروس تبخال دهانی (Herpes Simplex)
هپاتیتهای ویروسی
مایکوباکتریوم توبرکلوزیس (عامل بیماری سل)
علاوه بر این، حضور در فضاهای بسته که در آن قلیان سرو میشود، افراد غیرمصرفکننده (به ویژه کودکان و زنان باردار) را در معرض دود دست دوم (Second-hand Smoke) قرار میدهد. استنشاق تحمیلی این دود، تمام خطرات مربوط به سرطان ریه، بیماریهای قلبی، سقط جنین، و تولد نوزاد با وزن پایین (LBW) را برای اطرافیان به همراه دارد.
از منظر علم پزشکی مدرن، هیچ حاشیه امنی برای مصرف تنباکو وجود ندارد. تصور این که قلیان، تنباکوهای میوهای یا تنباکوهای جویدنی جایگزینهای کمخطرتری برای سیگار هستند، یک فریب بزرگ فیزیولوژیک و بازاریابی است. سموم موجود در دود قلیان نه تنها کمتر از سیگار نیست، بلکه به دلیل نوع مصرف و استفاده از زغال، در بسیاری از فاکتورها (نظیر مونوکسید کربن و فلزات سنگین) به شدت مخربتر است. تنها راهکار علمی و قطعی برای حفظ سلامت سیستم قلبیعروقی و تنفسی، پرهیز کامل از مصرف هرگونه محصولات دخانی و قرار نگرفتن در معرض دود دست دوم آنها است.
