اگرچه استعمال دخانیات به روش سنتی ریشهای حداقل چهارصد ساله در منطقه مدیترانه شرقی و شبهقاره هند دارد، اما امروزه به عنوان یک «سویه خطرناک» در اپیدمی جهانی تنباکو در حال ظهور است. این پدیده اکنون مرزهای سنتی خود را شکسته و در کشورهای غربی از جمله استرالیا، انگلستان، کانادا و ایالات متحده آمریکا محبوبیت بالایی در میان دانشجویان و دانشآموزان دبیرستانی پیدا کرده است.
سازمانهای بهداشت عمومی جهان اکنون استعمال این ماده را نه یک تفریح گذرا، بلکه یک بیماری همه گیر و تهدید جهانی قلمداد میکنند.
این ابزار کشیدن تنباکو بسته به جغرافیای مصرف، با نامها و اشکال متنوعی شناخته میشود که شناخت آنها برای درک گستردگی این فرهنگ آسیبزا ضروری است:
| منطقه جغرافیایی | نامهای رایج و بومی | ویژگیهای ساختاری |
| کشورهای غربی (اروپایی و آمریکایی) | Water pipe / Hubble Bubble / Hookah / Shisha | عبور دادن دود از میان مخزن آب قبل از استنشاق |
| مصر، عربستان سعودی و پاکستان | بوری (Bouri) / غزه (Gaza) / لوله آب | مخازن و لولههای بومی با ابعاد مختلف |
| اردن، لبنان و سوریه | نارگیله / نارگیل / ارگیله | برگرفته از ریشه کلمه نارگیل به دلیل مخازن اولیه |
| شبهقاره هند و ایران | قلیان / غلیان | تنوع بسیار بالا در شکل، اندازه، ظاهر و نوع اسانس |
بزرگترین دلیلی که باعث شده خانوادهها با مصرف این نوع از دخانیات در جمعهای خود موافقت کنند، یک تصور غلط بالینی است. عموم مردم بر این باورند که آب موجود در مخزن قلیان مانند یک فیلتر هوشمند عمل کرده و تمام مواد شیمیایی خطرناک مانند نیکوتین و قطران (تار) را به خود جذب میکند.
حقیقت علمی: دود حاصل از سوختن تنباکو حاوی بیش از ۴۸۰۰ ماده شیمیایی مختلف است که از این میان، حداقل ۶۹ ماده به طور قطعی سرطانزا و چندین ماده دیگر محرک و فعالکننده تومورهای بدخیم هستند. آب نه تنها این سموم را فیلتر نمیکند، بلکه به دلیل مرطوب کردن دود، باعث میشود ذرات سمی راحتتر و عمیقتر به انتهای بافت ریه (آلوئولها) نفوذ کنند. بخار آب همراه با دود، فرآیند جذب سموم را در دستگاه تنفسی تسهیل و تشدید میکند.
استعمال انواع مواد دخانی دومین عامل اصلی مرگومیر در جهان است و در حال حاضر مسئول مرگ یک نفر از هر ده بزرگسال در سراسر کره زمین است. تحلیلهای آماری نشان میدهند که:
مصرف سوء انواع تنباکو مسئول مرگ حدود ۵ میلیون انسان در هر سال است.
نیمی از افرادی که امروزه به طور مداوم دود قلیان را استنشاق میکنند، قبل از رسیدن به سنین میانسالی و موعد مقرر طبیعی خواهند مرد.
کشورهای کمدرآمد و متوسط بیشترین آسیب فیزیولوژیک و اقتصادی را از این اپیدمی میبینند.
پیشبینی میشود به دلیل افزایش سطح آگاهی، مرگومیر ناشی از دخانیات در کشورهای با درآمد بالا در سالهای آتی کاهش یابد، اما این آمار مرگبار در کشورهای با درآمد پایین و متوسط (از جمله خاورمیانه) دو برابر خواهد شد.
[پیشبینی روند مرگومیر ناشی از دخانیات در سالهای آینده]
کشورهای با درآمد بالا: رو به کاهش
کشورهای با درآمد متوسط/کم: دو برابر (۲X)
قلیان یک جایگزین سالم یا کمخطر برای سیگار نیست؛ بلکه شکلی فریبندهتر و به همان اندازه مرگبار از مصرف تنباکو است که به دلیل ساختار مرطوب خود، بافت ریه را به شدت تخریب میکند. شکستن چرخه این آسیب اجتماعی نیازمند آگاهیبخشی گسترده به خانوادهها و خروج از سایه این باور غلط است که آب، سموم دخانیات را خنثی میکند. محافظت از نسل جوان در برابر این اپیدمی، نیازمند مداخلات جدی آموزشی و رفتاری است.