متادون چیست؟ متادون (Methadone) یک داروی اپیوئیدی طولانی‌اثر است که هم برای درمان بعضی انواع درد و هم به‌عنوان یکی از داروهای استاندارد در درمان اختلال مصرف مواد افیونی استفاده می‌شود. این دارو یک آگونیست کامل گیرنده‌های اپیوئیدی است و می‌تواند علائم ترک و ولع مصرف مواد افیونی مانند هروئین را کاهش دهد.
متادون از داروهای مهم و مبتنی بر شواهد در درمان اختلال مصرف مواد افیونی محسوب می‌شود، اما در عین حال خود یک داروی اپیوئیدی قوی است. مصرف خارج از برنامه درمانی، افزایش خودسرانه مقدار مصرف یا ترکیب متادون با الکل و بعضی داروهای آرام‌بخش می‌تواند باعث مسمومیت شدید، کاهش تنفس و حتی مرگ شود.
بنابراین باید بین مصرف پزشکی متادون تحت نظارت متخصص و سوءمصرف متادون تفاوت قائل شد.
متادون به گیرنده‌های مو-اپیوئیدی در مغز و سایر قسمت‌های سیستم عصبی متصل می‌شود.
این گیرنده‌ها همان سیستم‌هایی هستند که موادی مانند هروئین، مورفین و بسیاری از اپیوئیدهای دیگر نیز روی آنها اثر می‌گذارند.
متادون به دلیل طولانی بودن اثر خود می‌تواند در فرد مبتلا به اختلال مصرف مواد افیونی سطح نسبتاً پایداری از فعالیت اپیوئیدی ایجاد کند.
در نتیجه ممکن است:
علائم ترک کاهش پیدا کند؛ ولع مصرف کمتر شود؛ نوسان شدید میان نشئگی و خماری کاهش یابد؛ و اثرات سرخوشی برخی اپیوئیدهای دیگر نیز تا حدی تضعیف شود.
هدف درمان این نیست که بیمار دائماً در حالت نشئگی قرار داشته باشد. در یک درمان مناسب، مقدار دارو به شکلی تنظیم می‌شود که علائم ترک و ولع کنترل شوند و بیمار بتواند فعالیت‌های روزمره خود را با ثبات بیشتری ادامه دهد.
دو کاربرد اصلی متادون عبارت‌اند از درمان بعضی انواع درد شدید و درمان اختلال مصرف مواد افیونی.
در درمان اختلال مصرف مواد افیونی، متادون یکی از داروهایی است که می‌تواند برای افرادی که سابقه مصرف هروئین یا سایر اپیوئیدها دارند مورد استفاده قرار گیرد.
انتخاب متادون برای هر بیمار باید بر اساس شرایط جسمی و روانی، سابقه مصرف، داروهای هم‌زمان، تجربه درمان‌های قبلی و میزان خطر اوردوز انجام شود.
یکی از برداشت‌های اشتباه درباره درمان با متادون این است که بیمار صرفاً «یک ماده مخدر را با ماده دیگری جایگزین می‌کند».
درمان اختلال مصرف مواد افیونی پیچیده‌تر از این تصور است.
در مصرف غیرقانونی مواد افیونی، فرد ممکن است دائماً میان ولع، مصرف، نشئگی، افت اثر، خماری و مصرف دوباره حرکت کند.
درمان کنترل‌شده با متادون می‌تواند این چرخه را کاهش دهد و شرایط باثبات‌تری برای ادامه درمان ایجاد کند.
این ثبات می‌تواند به بیمار فرصت دهد روی مسائل دیگری مانند سلامت روان، روابط خانوادگی، اشتغال و بازگشت به عملکرد طبیعی تمرکز کند.
برای اطلاعات بیشتر درباره روند جامع درمان می‌توانید مقاله ترک اعتیاد را نیز مطالعه کنید.
متادون یک اپیوئید است و می‌تواند وابستگی جسمی ایجاد کند.
اما وابستگی جسمی و اعتیاد دقیقاً یک مفهوم نیستند.
فردی که طبق برنامه پزشکی متادون مصرف می‌کند ممکن است پس از مدتی به دارو وابستگی جسمی پیدا کند؛ یعنی اگر دارو ناگهان قطع شود، علائم ترک ایجاد شوند.
این مسئله به‌تنهایی به معنای اعتیاد نیست.
اعتیاد یا اختلال مصرف دارو زمانی مطرح می‌شود که فرد کنترل مصرف را از دست بدهد و با وجود پیامدهای منفی به مصرف ادامه دهد یا رفتارهایی مانند تهیه غیرقانونی دارو، مصرف اجباری یا استفاده خارج از برنامه درمانی ایجاد شود.
بنابراین نباید هر بیماری را که برای مدت طولانی متادون دریافت می‌کند «معتاد به متادون» نامید.
سوءمصرف می‌تواند زمانی اتفاق بیفتد که فرد متادون را بدون تجویز پزشکی، بیشتر از مقدار تجویزشده یا برای رسیدن به اثرات غیرپزشکی مصرف کند.
استفاده از متادون متعلق به فرد دیگر یا ترکیب خودسرانه آن با سایر مواد نیز خطرناک است.
متادون اثر طولانی دارد و یکی از مشکلات مهم این است که اثرات دارو ممکن است مدت بیشتری از احساس ذهنی فرد باقی بمانند.
بنابراین مصرف‌کننده ممکن است تصور کند دارو دیگر اثر ندارد و مقدار بیشتری مصرف کند، در حالی که مقدار قبلی هنوز در بدن فعال است.
این وضعیت می‌تواند باعث تجمع دارو و افزایش خطر اوردوز شود.
مانند تمام داروهای اپیوئیدی، متادون نیز ممکن است عوارض جانبی ایجاد کند.
برخی افراد ممکن است تهوع، استفراغ، یبوست، تعریق، خواب‌آلودگی، سرگیجه، خشکی دهان یا کاهش میل جنسی را تجربه کنند.
اما مهم‌ترین نگرانی‌ها مربوط به عوارض جدی‌تر مانند سرکوب تنفسی، اختلال ریتم قلب و اوردوز هستند.
یکی از خطرناک‌ترین عوارض متادون کاهش سرعت و عمق تنفس است.
این خطر به‌ویژه در شروع درمان، پس از افزایش مقدار دارو و هنگام مصرف هم‌زمان با مواد یا داروهای دیگر اهمیت دارد.
فرد ممکن است بسیار خواب‌آلود شود، به سختی بیدار شود یا تنفس آهسته و سطحی پیدا کند.
سرکوب تنفسی شدید می‌تواند به کمبود اکسیژن، کما و مرگ منجر شود.
اوردوز متادون زمانی اتفاق می‌افتد که میزان اثر دارو بیش از ظرفیت تحمل بدن شود و عملکردهای حیاتی، به‌خصوص تنفس، مختل شوند.
از نشانه‌های مهم اوردوز می‌توان به خواب‌آلودگی شدید، عدم پاسخ‌گویی، تنفس آهسته یا سطحی، مردمک‌های بسیار کوچک، پوست سرد یا مرطوب و ضربان قلب آهسته اشاره کرد.
برخلاف متن‌های قدیمی که گاهی «افزایش فشار خون» را به‌عنوان علامت اصلی اوردوز ذکر می‌کنند، کاهش فشار خون نیز می‌تواند در مسمومیت شدید اپیوئیدی رخ دهد.
اگر فردی پس از مصرف متادون قادر به بیدار شدن نیست یا تنفس طبیعی ندارد، باید وضعیت را یک اورژانس پزشکی در نظر گرفت.
نالوکسان دارویی است که می‌تواند اثر اپیوئیدها بر تنفس را به‌طور موقت خنثی کند.
در اوردوز متادون، استفاده سریع از نالوکسان می‌تواند بسیار مهم باشد.
اما متادون اثر طولانی‌تری از نالوکسان دارد. در نتیجه حتی اگر فرد پس از دریافت نالوکسان بهتر شود، ممکن است پس از مدتی دوباره علائم مسمومیت ظاهر شوند.
به همین دلیل دریافت نالوکسان جایگزین مراجعه به اورژانس نیست.
برای آشنایی بیشتر با این دارو می‌توانید صفحه نالوکسون، نالترکسون و نالمفن را مطالعه کنید.
مصرف هم‌زمان متادون و الکل می‌تواند خطرناک و حتی کشنده باشد.
الکل و متادون هر دو می‌توانند فعالیت سیستم عصبی مرکزی را کاهش دهند.
ترکیب آنها ممکن است باعث خواب‌آلودگی بسیار شدید، کاهش سطح هوشیاری و سرکوب تنفسی شود.
به همین دلیل فردی که تحت درمان با متادون قرار دارد نباید بدون نظر پزشک الکل مصرف کند.
داروهایی مانند دیازپام، آلپرازولام و کلونازپام از خانواده بنزودیازپین‌ها هستند.
مصرف آنها همراه متادون می‌تواند خطر خواب‌آلودگی، سرکوب تنفسی، اوردوز و مرگ را افزایش دهد.
اما اگر بیماری هم‌زمان بنزودیازپین تجویزی مصرف می‌کند، نباید هیچ‌یک از داروها را خودسرانه قطع کند.
پزشک باید وضعیت را ارزیابی کند و در صورت امکان برنامه‌ای برای کاهش خطر طراحی کند.
وجود مصرف بنزودیازپین نیز لزوماً به این معنا نیست که درمان اختلال مصرف مواد افیونی با متادون باید از بیمار دریغ شود.
متادون با داروهای مختلفی می‌تواند تداخل داشته باشد.
برخی داروها ممکن است سطح متادون را در خون افزایش دهند و احتمال خواب‌آلودگی یا سرکوب تنفسی را بیشتر کنند.
برخی دیگر می‌توانند سطح دارو را کاهش دهند و باعث ایجاد علائم ترک شوند.
حتی بعضی فرآورده‌های گیاهی نیز می‌توانند تداخل ایجاد کنند.
برای مثال، علف چای یا St. Johns Wort از جمله مکمل‌هایی است که امکان تداخل با متادون دارد.
بیمار باید فهرست تمام داروهای تجویزی، بدون نسخه، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی خود را در اختیار پزشک و داروساز قرار دهد.
یکی دیگر از عوارض مهم متادون، احتمال طولانی شدن فاصله QT در الکتروکاردیوگرام است.
در بعضی بیماران این تغییر می‌تواند زمینه‌ساز نوعی آریتمی خطرناک شود.
این خطر در تمام مصرف‌کنندگان یکسان نیست و عواملی مانند بیماری قلبی، بعضی اختلالات الکترولیتی و مصرف برخی داروهای دیگر می‌توانند آن را افزایش دهند.
اگر فرد هنگام مصرف متادون دچار تپش شدید قلب، سرگیجه غیرمعمول یا غش شود، باید موضوع را با پزشک در میان بگذارد.
وجود وابستگی جسمی یا تحمل به‌تنهایی برای تشخیص اعتیاد کافی نیست، خصوصاً اگر متادون تحت نظارت پزشکی مصرف شود.
نشانه‌های نگران‌کننده‌تر زمانی مطرح می‌شوند که فرد دائماً بیشتر از مقدار تجویز شده مصرف کند، کنترل مصرف را از دست بدهد، مقدار زیادی از زمان خود را صرف تهیه دارو کند، مصرف دارو مسئولیت‌های خانوادگی یا شغلی را مختل کند یا فرد با وجود اطلاع از آسیب‌های ایجادشده همچنان مصرف را ادامه دهد.
در چنین شرایطی ارزیابی توسط متخصص اختلالات مصرف مواد اهمیت دارد.
با مصرف منظم اپیوئیدها ممکن است بدن نسبت به بعضی از اثرات آنها تحمل ایجاد کند.
اما افزایش خودسرانه مقدار متادون به دلیل احساس کاهش اثر دارو می‌تواند بسیار خطرناک باشد.
تنظیم مقدار دارو باید توسط پزشک انجام شود.
خصوصاً در شروع درمان، بالا بردن سریع مقدار متادون می‌تواند خطر تجمع دارو و سرکوب تنفسی را افزایش دهد.
پس از مصرف طولانی‌مدت، قطع ناگهانی متادون می‌تواند علائم ترک ایجاد کند.
این علائم ممکن است شامل بی‌قراری، اضطراب، تعریق، آبریزش بینی، خمیازه، درد عضلات و مفاصل، بی‌خوابی، دل‌درد، تهوع، استفراغ یا اسهال باشند.
به دلیل طولانی‌اثر بودن متادون، زمان شروع و مدت علائم ترک ممکن است با اپیوئیدهای کوتاه‌اثر تفاوت داشته باشد.
در فردی که از نظر جسمی به متادون وابسته شده است، قطع ناگهانی معمولاً توصیه نمی‌شود.
خیر.
یکی از باورهای اشتباه درباره درمان با متادون این است که بیمار باید هرچه سریع‌تر دارو را قطع کند تا درمان واقعی محسوب شود.
مدت درمان باید بر اساس شرایط بیمار تعیین شود.
برخی افراد ممکن است پس از رسیدن به ثبات، با نظر پزشک کاهش تدریجی دارو را آغاز کنند.
اما در برخی دیگر ادامه درمان طولانی‌مدت می‌تواند خطر بازگشت به مصرف و اوردوز را کاهش دهد.
درمان دارویی اختلال مصرف مواد افیونی ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها ادامه پیدا کند و در بعضی بیماران درمان نگهدارنده طولانی‌مدت مناسب باشد.
الزام مراجعه روزانه برای تمام بیماران در همه شرایط درست نیست.
نحوه تحویل متادون به قوانین کشور، مقررات برنامه درمانی و وضعیت بیمار بستگی دارد.
برای مثال در برنامه‌های رسمی درمانی آمریکا، بعضی بیماران پس از رسیدن به ثبات می‌توانند بخشی از داروی خود را برای مصرف در منزل دریافت کنند.
بنابراین نمی‌توان یک قانون واحد برای تمام کشورها و تمام بیماران بیان کرد.
هر دو دارو از درمان‌های معتبر اختلال مصرف مواد افیونی هستند، اما خصوصیات متفاوتی دارند.
متادون یک آگونیست کامل اپیوئیدی است، در حالی که بوپرنورفین آگونیست نسبی محسوب می‌شود.
در برخی بیماران متادون می‌تواند گزینه مناسبی باشد و در برخی دیگر بوپرنورفین یا نالترکسون انتخاب بهتری است.
انتخاب دارو باید بر اساس سابقه مصرف، شدت اختلال، خطر اوردوز، شرایط پزشکی، دسترسی به درمان و ترجیحات بیمار انجام شود.
خیر.
درمان جامع اختلال مصرف مواد افیونی می‌تواند علاوه بر دارو شامل مشاوره، درمان مشکلات روان‌شناختی همراه، خانواده‌درمانی، حمایت اجتماعی، آموزش پیشگیری از بازگشت و پیگیری پزشکی باشد.
نیازهای هر بیمار متفاوت است و برنامه درمان باید متناسب با شرایط او طراحی شود.
اگر فرد مصرف‌کننده متادون بسیار خواب‌آلود است، پاسخ نمی‌دهد، تنفس او بسیار آهسته یا متوقف شده، لب‌های او کبود شده یا نمی‌توان او را بیدار کرد، احتمال اوردوز وجود دارد.
در چنین شرایطی باید فوراً از خدمات اورژانس کمک گرفت و اگر نالوکسان در دسترس است و فرد نحوه استفاده از آن را می‌داند، از آن استفاده شود.
به دلیل طولانی بودن اثر متادون، حتی پس از بهبود اولیه نیز ارزیابی پزشکی ضروری است.
متادون یک داروی اپیوئیدی طولانی‌اثر است که کاربرد مهمی در درمان اختلال مصرف مواد افیونی و در برخی شرایط در درمان درد دارد.
استفاده صحیح و کنترل‌شده از متادون می‌تواند علائم ترک و ولع مصرف را کاهش داده و به بیمار کمک کند زندگی باثبات‌تری داشته باشد.
از طرف دیگر، متادون یک داروی قدرتمند است و مصرف خودسرانه آن می‌تواند باعث وابستگی جسمی، سوءمصرف، سرکوب تنفسی و اوردوز شود.
مهم است که وابستگی جسمی ناشی از درمان پزشکی با اعتیاد اشتباه گرفته نشود.
همچنین ترکیب متادون با الکل، بنزودیازپین‌ها و برخی داروهای دیگر می‌تواند خطر عوارض شدید را افزایش دهد.
قطع ناگهانی متادون پس از مصرف طولانی نیز توصیه نمی‌شود و هرگونه کاهش یا تغییر درمان باید با نظر پزشک انجام شود.
درمان مناسب برای هر فرد متفاوت است و تصمیم درباره شروع، ادامه یا قطع متادون باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام گیرد.
